Rritja e tensioneve në tregjet ndërkombëtare të energjisë po rikthen frikën për një valë të re shtrenjtimi të karburanteve. Për Shqipërinë, ndikimi mund të jetë edhe më i fortë se në shumë vende të tjera të rajonit, për shkak të mënyrës se si është ndërtuar çmimi i naftës në tregun vendas.

Në pamje të parë, çmimi i karburantit duket se ndikohet vetëm nga ajo që ndodh në bursat ndërkombëtare. Në realitet, në Shqipëri një pjesë e madhe e çmimit final nuk lidhet drejtpërdrejt me koston e produktit, por me taksat dhe tarifat që aplikohen mbi të. Kjo bën që çdo lëvizje në tregjet globale të reflektohet më fort në çmimin që paguajnë konsumatorët në pompë.

Përveç kostos së importit dhe transportit, mbi karburantin vendosen disa taksa të ndryshme që shtohen njëra mbi tjetrën. Mes tyre janë akciza, taksa e qarkullimit, taksa e karbonit, tarifa e markimit të karburantit dhe më pas TVSH. Kur të gjitha këto bashkohen, rezulton se një pjesë shumë e madhe e çmimit që paguhet për një litër naftë shkon në formë taksash në buxhetin e shtetit.

Kjo strukturë fiskale është arsyeja pse Shqipëria shpesh shfaqet ndër vendet me karburantin më të shtrenjtë në rajon, edhe pse niveli i të ardhurave të qytetarëve mbetet dukshëm më i ulët se në shumë vende europiane. Për vite me radhë, karburanti ka qenë një nga burimet më të qëndrueshme të të ardhurave për buxhetin publik.

Në momentin kur çmimi i naftës në tregjet botërore fillon të rritet, efekti në Shqipëri bëhet shumë më i ndjeshëm. Nëse në bursat ndërkombëtare nafta kalon pragun e 100 dollarëve për fuçi, zakonisht çmimi në pikat e shitjes në vend lëviz mbi 220–230 lekë për litër. Nëse tregjet globale do të ngjiteshin drejt 120 dollarëve për fuçi, karburanti në Shqipëri mund të afrohet me 250 lekë për litër.

Skenarët më pesimistë parashikojnë se në rast të përshkallëzimit të krizave energjetike apo tensioneve gjeopolitike, çmimi mund të afrohet edhe me kufirin psikologjik prej 300 lekësh për litër.

Një rritje e tillë nuk ndikon vetëm tek drejtuesit e automjeteve. Struktura e ekonomisë shqiptare është e lidhur ngushtë me transportin rrugor. Shpërndarja e ushqimeve, mallrave të konsumit, materialeve të ndërtimit dhe shumë shërbimeve të tjera varet nga transporti me automjete që përdorin naftë.

Për këtë arsye, çdo shtrenjtim i karburantit përkthehet në rritje të kostove për bizneset, të cilat më pas reflektohen në çmime më të larta për konsumatorët. Në këtë mënyrë krijohet një efekt zinxhir që prek shumë sektorë të ekonomisë dhe ndikon drejtpërdrejt në inflacion.

Edhe mënyra se si funksionon tregu i karburanteve në vend ka qenë shpesh objekt diskutimesh. Tregu konsiderohet relativisht i vogël dhe dominohet nga një numër i kufizuar operatorësh, ndërsa mekanizmat e konkurrencës nuk kanë qenë gjithmonë aq të fortë sa pritet në një treg plotësisht të hapur.

Në disa raste është ngritur shqetësimi se uljet e çmimeve në bursat ndërkombëtare reflektohen më ngadalë në tregun vendas, ndërsa rritjet përcillen pothuajse menjëherë në çmimet e pompave të karburantit. Kjo ka krijuar perceptimin se konsumatorët ndiejnë shumë shpejt shtrenjtimin, por përfitojnë më pak nga uljet.

Një tjetër dobësi strukturore është varësia e madhe nga importi. Shqipëria nuk ka një kapacitet të madh aktiv për përpunimin e naftës dhe mbështetet kryesisht tek importi i produkteve të përpunuara nga tregjet ndërkombëtare.

Kjo e bën ekonominë vendase shumë të ndjeshme ndaj çdo tensioni që prek furnizimin global me energji. Nëse krizat në tregjet ndërkombëtare zgjasin dhe çmimet mbeten të larta për një periudhë të gjatë, Shqipëria mund të përballet me një presion të dyfishtë: rritjen reale të kostos së energjisë dhe strukturën fiskale që e shton edhe më shumë çmimin përfundimtar.

Në një situatë të tillë, çmimi i naftës nuk do të ishte vetëm një çështje ekonomike, por edhe një problem me ndikim të drejtpërdrejtë social, pasi prek transportin, çmimet e produkteve bazë dhe fuqinë blerëse të qytetarëve.