Si u rrëmbye peizazhi i qytetit nga studiot e famshme dhe korrupsioni në ndërtim

Nga Redaksia Investigative / publik.al

Një valë ndërtimesh shumëkatëshe ka pushtuar Tiranën në mënyrë të pandalshme. Mbi 11 milionë metra katrorë ndërtim të ri janë miratuar vetëm në katër vitet e fundit (2020–2024), nga të cilat mbi 8 milionë m² i përkasin vetëm kryeqytetit shqiptar, një shifër alarmante që përputhet me paralajmërimet e raportit të fundit të Eurostat për betonizimin ekstrem të Shqipërisë.

Por nuk është vetëm ritmi marramendës i ndërtimeve që trazon opinionin publik. Pas këtij transformimi urban të pakoordinuar, po ngrihet një sistem që përzien: pushtetin politik, paratë e pista, studio të huaja me reputacion ndërkombëtar, dhe një elitarizëm arrogant që po zhbën çdo ndjeshmëri qytetare e mjedisore.

PUSHTETI I ARKITEKTËVE TË HUAJ: NJË RILINDJE QË SJELL KONTROLL TOTAL

Kullat e reja në Tiranë nuk janë më produkte të arkitektëve shqiptarë, por të një rrethi të ngushtë ndërkombëtar studiosh, të zgjedhur pa transparencë dhe shpesh pa garë:

• Stefano Boeri (Pylli Vertikal)
• Archea Associati / Marco Casamonti
• MVRDV (Holandë)
• BIG – Bjarke Ingels Group (Danimarkë)
• 51N4E (Belgjikë)
• Francesca Torzo dhe Cino Zucchi (Itali)

Të njëjtët emra rrotullohen në çdo projekt madhor që kalon përmes Këshillit Kombëtar të Territorit, me në krye ministren Belinda Balluku, që nënshkruan me shpejtësi gjithçka që vjen nga duart e arkitektëve “VIP”. Këto studio nuk janë thjesht konsulente – ato janë kthyer në ideologë urbanë, që përçojnë një vizion të betonizuar, gati distopik, për qytetin.

TENDERË, KONTRATA DHE LIGJE PËR ELITËN E KULLAVE

Projekti “Tirana 2030” u paraqit si një plan vizionar, por në praktikë është shndërruar në një mekanizëm kontrolli urban dhe pasurimi për klientelën ndërtimore.

• Tenderët për planifikim urban dhe dizajn jepen pa garë ndërkombëtare të mirëfilltë.
• Kontratat e shumicës së studiove të huaja nuk janë publike dhe nuk figurojnë në asnjë bazë të dhënash transparente.
• Ligjet për zhvillimin urban janë modifikuar për të përjashtuar detyrimin për konsultime publike në zonat qendrore.

 SEKTORI I NDËRTIMIT, MJEKËR PËR PARATË E PISTA

Sipas raportit të Departamentit Amerikan të Shtetit, Shqipëria është një pikë e nxehtë për pastrimin e parave nëpërmjet ndërtimit. Banka e Shqipërisë ka ngritur alarmin për mospërputhje flagrante mes kredive të dhëna për ndërtim dhe investimeve reale, ndërsa në pjesën më të madhe të projekteve luksoze nuk dihen investitorët përfundimtarë.

Kullat shumëkatëshe ndërtohen shpesh pa pasur të shitur as 10% të hapësirave, ndërkohë që kompanitë regjistrojnë xhiro marramendëse në bilancet e tyre – një shenjë klasike e përthithjes së fondeve të errëta nga jashtë dhe kanalizimit të fitimeve fiktive.

HETIME DHE SKANDALE PËR STUDIOT “VIP”

• Marco Casamonti, i dënuar në Itali për shkelje të ligjit për prokurimet publike, është sot arkitekti më i afërt i kryeministrit Edi Rama. Ai ka projektuar jo vetëm stadiumin “Air Albania”, por edhe 10+ kulla në zonat më të lakmuara të Tiranës.
• 51N4E, studioja belge që ka punuar për “Skënderbej Square”, është përfshirë në hetime për konflikt interesi në bashkëpunim me zhvillues lokalë.
• MVRDV dhe BIG kanë marrë projektet më të mëdha me mbështetje direkte nga Bashkia e Tiranës, shpesh pa transparencë financiare.

HUMBJA E HAPËSIRAVE PUBLIKE  ose QYTETI PA FRYMË

Çdo kullë e re, përveç se ngushton panoramën, zhduk një hapësirë të përbashkët:

• Parku i Lodrave (ish-Fusha e Aviacionit) është shndërruar në kantier për rezidenca luksoze.
• Zonat e mbrojtura janë rishpallur si zona zhvillimi me VKM speciale.
• Gjelbërimi në qytet ka rënë me mbi 30%, ndërkohë që temperatura mesatare në Tiranë është rritur ndjeshëm dekadën e fundit.

 NJË QYTET NË SHËRBIM TË ELITËS, JO QYTETARËVE

Kullat që ndërtohen nuk janë për banorët e zakonshëm – 80% e apartamenteve nuk banohet (të dhëna nga INSTAT dhe agjenci ndërkombëtare). Janë strofulla kapitali të fjetur, ku qarkullon para që nuk i përket as ekonomisë reale, as nevojave të qytetarëve.

TIRANA  LABORATORI I EKSPERIMENTIT URBAN DHE I KAPJES SË TERRITORIT

Nga një qytet me identitet të fragmentuar, Tirana është kthyer në një fushë eksperimentale për oligarkët e ndërtimit, me bekimin e arkitektëve të huaj dhe liderëve lokalë, që e kanë kthyer urbanizmin në një projekt propagande dhe përfitimi personal.

Nëse kjo rrjedhë nuk ndalet, Tirana rrezikon të bëhet jo qyteti i së ardhmes, por simboli i një dështimi monumental të planifikimit urban dhe një parajsë për krimin financiar.