Nga Felix Bilani
Çdo qytetar, jurist apo gazetar duhet të denoncojë.
A po ushtron Edi Rama dhunë shtetërore me pasoja të rënda ndaj qytetarëve shqiptarë?
Gazi i skaduar si akt i dhunës shtetërore – kur kontrolli i turmës kalon në rrezik për popullsinë
Përdorimi i gazit lotsjellës të tipit CS, i raportuar si i skaduar që prej korrikut 2023, gjatë protestës në Tiranë, nuk mund të trajtohet më si incident operacional apo gabim administrativ. Nëse konfirmohet, ky akt përbën ushtrim të vetëdijshëm të dhunës shtetërore ndaj popullsisë civile, në kushte kur rreziku shëndetësor ishte i parashikueshëm, i njohur dhe i shmangshëm.
Kur një shtet përdor substanca kimike të skaduara në hapësirë publike, duke ekspozuar masivisht qytetarë, kalimtarë, të moshuar dhe fëmijë, ai nuk po administron rendin publik — ai po prodhon dëm kolektiv. Në këtë kuptim, përtej terminologjisë teknike, disa e përshkruajnë këtë si një formë të asaj që në gjuhën politike dhe morale quhet “gjenocid i ngadalshëm shëndetësor” — jo si eliminim i menjëhershëm fizik, por si ekspozim sistematik i popullsisë ndaj rrezikut përmes mjeteve shtetërore, jashtë çdo norme sigurie.
Skadenca si provë e dijenisë dhe përgjegjësisë
Data e skadencës nuk është një detaj i harruar në etiketë; ajo është një tregues objektiv i dijenisë së mundshme institucionale. Një institucion shtetëror e di, ose duhet të dijë, çfarë përdor; e di, ose duhet të dijë, se një substancë e skaduar është jashtë certifikimit; dhe e di, ose duhet të dijë, se pasojat e përdorimit të saj nuk janë më të kontrollueshme.
Kjo e zhvendos çështjen nga pakujdesia e thjeshtë në pakujdesi të rëndë, me elementë të pranimit të rrezikut si pasojë e parëndësishme përballë objektivit të shtypjes së protestës.
Sipas standardeve të National Institute of Justice (NIJ) dhe European Committee for Standardization (CEN), përdorimi i pajisjeve kimike pas skadencës është i ndaluar, jashtë autorizimit ligjor dhe përbën rrezik serioz për shëndetin publik. Pra, kemi të bëjmë me përdorim të një mjeti potencialisht të rrezikshëm jashtë kuadrit ligjor nga vetë shteti.
Nga shkelje e të drejtave të njeriut në dhunë shtetërore sistemike
Sipas Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut, shteti ka detyrim pozitiv të mbrojë jetën dhe shëndetin e individëve, veçanërisht kur ushtron forcë. Kur shteti përdor substanca kimike të skaduara në mjedis urban, pa diferencim midis protestuesve dhe popullsisë së gjerë, kemi një dështim serioz të këtij detyrimi.
Në këtë pikë, dhuna nuk mbetet episodike; ajo merr karakter sistemik, sepse buron nga politika shtetërore e menaxhimit të rendit dhe zbatohet nga struktura të organizuara që prekin një popullsi të gjerë civile. Ky është territori juridik dhe moral ku qytetarë, gazetarë apo profesionistë të së drejtës mund ta konsiderojnë këtë akt si një formë të shkatërrimit të qëllimshëm të shëndetit dhe dinjitetit të popullsisë përmes aparatit shtetëror.
Përgjegjësia shtetërore është konkrete
Përgjegjësia nuk është abstrakte; ajo është konkrete dhe e gjurmueshme:
Kush ruajti stokun?
Kush certifikoi pajisjet?
Kush dha urdhrin?
Kush e zbatoi?
Kush heshti më pas?
Mosveprimi pas faktit e bën shtetin bashkëpërgjegjës, sepse heshtja institucionale është vazhdim i aktit, jo korrigjim i tij. Një shtet që përdor gaz kimik të skaduar ndaj qytetarëve të vet nuk ka më vetëm problem me rendin publik, por me legjitimitetin moral dhe juridik të ushtrimit të pushtetit.
Burime dhe referenca
World Health Organization (WHO) – Tear Gas and Riot Control Agents: Health and Safety Considerations
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Facts About Riot Control Agents (CS)
National Institute of Justice (NIJ) – Chemical Agent Use and Safety Guidelines
European Committee for Standardization (CEN) – Standards for Pyrotechnic and Chemical Crowd-Control Devices
European Convention on Human Rights (ECHR/KEDNJ) – Neni 2 (E drejta për jetën), Neni 8 (Integriteti fizik)
Hu, H. et al. – Toxicological Review of Ortho-chlorobenzylidene malononitrile (CS), Journal of Occupational and Environmental Medicine
