Ishemitë cerebrale përbëjnë shkaktarin e dytë më të madh të vdekjeve në Shqipëri, por sistemi shëndetësor publik nuk ofron trajtimet e nevojshme jetëshpëtuese, duke i detyruar pacientët dhe familjet e tyre të përballen me shpenzime të larta në spitalet private për të mbijetuar.

Kur motra e tij pësoi ishemi cerebrale vitin e kaluar, Arbeni* u përball me një zgjedhje të vështirë. Në pavionin Neurologjik të Qendrës Spitalore Universitare “Nënë Tereza” (QSUT), mjekët i informuan se motra 61-vjeçare ishte në gjendje të rëndë dhe kërkonte një ndërhyrje urgjente për të mbijetuar. Megjithatë, kjo ndërhyrje nuk ofrohej në spitalin publik, por vetëm në një nga spitalet private të vendit.

“Firmosëm që e nxirrnim pacienten me kërkesën tonë dhe e çuam te spitali privat, erdhi vetë urgjenca e mori,” kujton Arbeni, emri i të cilit është ndryshuar për të ruajtur anonimitetin. “Kur shkuam atje, na thanë për çmimin e ndërhyrjes 20 mijë euro. Por nuk e fusnin në sallë pa dhënë një kapar,” shtoi ai.

Arbeni tregon se sëmundja i goditi në fundjavë dhe ata nuk i kishin paratë në dorë. Ndërsa çdo minutë kërcënonte jetën e motrës së tij, ata nxituan të kërkonin borxhe për të paguar spitalin.

Në betejën mes jetës dhe vdekjes, shumë familjarë të pacientëve që pësojnë goditje në tru janë gjendur në dilemën “paguaj ose vdis” gjatë viteve të fundit, pasi qendra spitalore më e madhe e vendit ka dështuar të realizojë ndërhyrjen e trombektomisë – një procedurë kirurgjikale që heq mpiksjen e gjakut nga arteria e bllokuar në tru.

Një numër familjarësh kanë treguar se janë detyruar të firmosin fletë-daljet nga QSUT dhe të transferojnë të afërmit e tyre drejt spitaleve private për t’u shpëtuar jetën, duke paguar shuma që variojnë nga 18 mijë në 20 mijë euro dhe që nuk rimbursohen nga shteti.

Sëmundjet e aparatit të qarkullimit të gjakut janë shkaktari më i madh i vdekjeve në Shqipëri, dhe goditjet ishemike apo hemorragjitë cerebrale konkurrojnë me infarktet kardiake për numrin e lartë të rasteve dhe fataliteteve. Megjithatë, pavarësisht rrezikut të lartë, sistemi publik shëndetësor në Shqipëri nuk garanton trajtimin e duhur për pacientët që pësojnë goditje në tru, duke ia kaluar barrën familjeve të tyre, të cilat paguajnë nga xhepi kostot e kujdesit shëndetësor dhe trajtimet e rehabilitimit.

Mungesa e këtij trajtimi emergjent në sistemin publik përfaqëson, sipas ekspertëve të politikave shëndetësore, një tjetër shembull të dështimit të politikës “shëndetësia falas” të qeverisë. “Sot shqiptarët paguajnë 40 nga 100 lekë nga xhepi [për kujdes shëndetësor], ndaj nevojitet krijimi i tregut të shërbimeve shëndetësore dhe mbulimi universal,” thotë Gazmend Koduzi, pedagog i Shkencave Mjekësore dhe ish-koordinator për shëndetësinë në Partinë Demokratike. “Politikëbërja duhet të sigurojë akses të kësaj kategorie pacientësh në shërbimet që kanë nevojë, duke bërë të mundur që shërbimet të jenë sa më afër tyre dhe pa kosto financiare,” shtoi ai.

Goditjet cerebrale shkaktohen kur një enë gjaku në tru bllokohet (ishemia cerebrale) ose çahet (hemorragjia cerebrale). Në mungesë të gjakut dhe oksigjenit, qelizat e trurit fillojnë të vdesin, duke shkaktuar dëme edhe në pjesët e tjera të trupit. Shenjat e para të goditjes në tru mund të shfaqen me humbje të papritur të ekuilibrit, humbjen e shikimit në njërin sy, asimetri të fytyrës ose vështirësi në të folur.

Përveç numrit të lartë të fataliteteve, Organizata Botërore e Shëndetësisë i klasifikon goditjet në tru si shkakun kryesor të invalidizimit të pacientëve. Trajtimi i shpejtë i pacientëve që pësojnë goditje në tru është kusht për mbijetesën dhe rehabilitimin e tyre.

Urgjenca e spitalit rajonal të Durrësit pret çdo ditë rreth 400 pacientë me patologji të ndryshme. Mjeku Eni Kani thotë se mes tyre i ka qëlluar të asistojë edhe 3-4 pacientë me goditje në tru për turn. Megjithatë, mjetet në dispozicion të tij janë thuajse primitive.

Kani thotë se spitali më i madh rajonal i vendit nuk ofron shërbimin e trombolizës dhe Angio-CT cerebrale, një skaner për enët e gjakut që diagnostikon isheminë cerebrale. Pacientët e dyshuar i nisin drejt Tiranës, por

kjo vonesë kushton kohë të çmuar dhe shumë prej tyre humbasin mundësinë e trajtimit me trombolizë – një trajtim me medikamente për shkrirjen e trombit që duhet të realizohet brenda 3-4 orëve pas goditjes.

Një tjetër problem madhor është pamundësia e realizimit të trombektomisë në spitalet publike – një shërbim emergjent që shteti ka detyrimin t’ua ofrojë qytetarëve të tij dhe që duhet të kryhet brenda gjashtë orëve nga goditja. “Po të bëjmë një krahasim, është sikur një pacienti me atak kardiak të mos i bëhet stentimi,” thotë Kani, duke theksuar se trajtimi i goditjeve cerebrale është pothuajse i papërfillshëm në Shqipëri.

Mungesa e burimeve dhe stafi i kufizuar

Në QSUT, pavioni i Neuro-Radiologjisë Intervencionuese ka mungesë të theksuar burimesh dhe stafi i specializuar është minimal. Doktor Arben Rroji, një ndër të paktët mjekë që mund të kryejë trombektominë në Shqipëri, e bën këtë ndërhyrje në një spital privat, pasi në QSUT mungojnë kushtet dhe ekipi i trajnuar.

I pyetur për kapacitetet aktuale në QSUT, Rroji u përgjigj: “Jam vetëm unë.” Ai shpjegon se për të realizuar trajtimin në spitalin publik, do të duheshin jo vetëm aparatura moderne, por edhe ekipe të shumta të trajnuara për të punuar me to. “Ndryshe nga një kirurg që mund të qëndrojë në sallë për 10 orë, ne kemi ekspozim ndaj rrezatimit dhe kufizime strikte,” thekson ai.

Blerja e fundit e një aparature të re angiografie në QSUT është parë si një hap përpara, por ekspertët mbeten skeptikë mbi efektivitetin e saj në mungesë të stafit të kualifikuar. “Ne kemi bërë kërkesa ndër vite për pajisje dhe trajnim të personelit, por ka munguar mbështetja financiare,” thotë Rroji.

Pacientët paguajnë shtrenjtë edhe rehabilitimin

Përveç ndërhyrjeve të emergjencës, pacientët që mbijetojnë një goditje cerebrale përballen me një tjetër sfidë: rehabilitimin. Shërbimet publike për këtë qëllim janë të pakta ose inekzistente, duke i detyruar familjet të kërkojnë ndihmë në sektorin privat.

Logopedia, fizioterapia dhe kujdesi special kushtojnë nga 20 mijë deri në mbi 100 mijë lekë në muaj, shifra të papërballueshme për shumë familje shqiptare. Edhe në QSUT, pavioni i rehabilitimit është jashtë funksionit të plotë, dhe pacientët që dalin nga spitali shpesh nuk kanë mbështetje të mjaftueshme për të rifituar lëvizshmërinë apo aftësitë bazë të jetesës.

“Në momentin që një pacient del nga spitali, familjarët duhet të organizojnë të gjithë kujdesin për të – nga mjekimet te kujdestarët dhe rehabilitimi,” thotë Anisa, vajza e një pacienti që pësoi ishemi cerebrale dhe mbeti i paralizuar. “Pagesat janë marramendëse, dhe ndihma nga shteti është thuajse zero.”

Një sistem që detyron qytetarët të paguajnë për shëndetin e tyre

Pavarësisht premtimeve për një sistem shëndetësor falas, realiteti në Shqipëri mbetet i zymtë për pacientët me goditje cerebrale. Familjet detyrohen të paguajnë shuma të mëdha për trajtim në sektorin privat, ose të rrezikojnë jetën e të afërmve të tyre duke pritur në spitale publike pa shërbime të plota.

Ndërkohë që qeveria ka shpallur investime të reja në infrastrukturën shëndetësore, mungesa e burimeve njerëzore dhe rimbursimi i ulët i shpenzimeve shëndetësore vazhdojnë të jenë një problem i madh. Familjarët që kanë kaluar këtë sfidë e përshkruajnë sistemin si një “barrë e padrejtë,” ndërsa pacientët vazhdojnë të varen nga ndihma e të afërmve, borxhet apo donacionet për të siguruar trajtimin që mund t’ua shpëtojë jetën.

Deri atëherë, për shumë shqiptarë, dilema mbetet e njëjtë: paguaj ose vdis.